Een grote scheppingsdrang gaat nogal eens gepaard met een grote geslachtsdrift. Niet bij Piet Mondriaan (1872-1944). Er zijn geruchten over prostitutiebezoek en homoseksualiteit, maar de waarheid is hoogstwaarschijnlijk dat de schilder gewoon niet aan seks deed. Een relatie heeft hij nooit gehad.

In de graphic novel Mondriaan. Een betere wereld ziet de Amerikaanse kunstcritica Charmion von Wiegand hem wel zitten. 'Ik zou in je op willen opgaan, Piet', zegt ze. Drie plaatjes lang kijkt Mondriaan heel ongemakkelijk. Zij weer: 'Zoals ik in je schilderijen opga.'

De reactie van Mondriaan: 'Eh... Ik wil de ervaringen van lichaam en geest graag gescheiden houden. Onze relatie zuiver.'

Vanwaar dat afwijzen van seks? Volgens Erik de Graaf, de maker van Mondriaan, had het te maken met een jeugdervaring. Op pagina's met van de rest van het boek afwijkende kleuren zien we hoe een heel jonge Mondriaan per ongeluk getuige is van een vrijpartij van zijn ouders, en daar nogal van schrikt.

Trage tekenaar

Erik de Graaf (63) is een laatkomer in de stripwereld. Naam maakte hij met Scherven, een tweeluik gebaseerd op ervaringen van familieleden in de Tweede Wereldoorlog. Het eerste deel verscheen in 2010, het tweede deel pas tien jaar later. Ook aan Mondriaan werkte hij lang.

Het zal mede komen doordat De Graaf ook actief is als grafisch vormgever, gespecialiseerd in het ontwerpen van verpakkingen van supermarktproducten. Strips maakt hij vooral in de avonduren. Zijn grafische achtergrond spreekt uit die strips. Zijn tekeningen zijn kalm, weloverwogen en strak. Hoewel er raakvlakken zijn met de klare lijn en de zogeheten atoomstijl, heeft De Graaf een heel eigen signatuur.

Het is een stijl die zich goed leent voor een boek over Mondriaan, de kunstenaar op wiens schilderijen het er doorgaans ook zo kalm aan toeging. Vaart zit er nauwelijks in De Graafs tekeningen, maar dat is hier geen probleem. Net als uit de schilderijen van Mondriaan spreekt uit de tekeningen van De Graaf vaak een weldadige rust, zen bijna.

Maar die zo ascetische Mondriaan was dan weer wel een enthousiast danser, zeker nadat hij de jazz had ontdekt. Hij danste in zijn atelier op grammofoonplaten en ging in uitgaansgelegenheden graag de dansvloer op.

Dat moest De Graaf dus ook tekenen. Het gaat hem als adynamisch tekenaar best goed af. Het ziet er in elk geval aanstekelijk uit: Mondriaan die tijdens het schilderen van Victory Boogie Woogie swingend door zijn New Yorkse atelier schuifelt, daarbij 'DADADADA!' en 'TATATATA!' zingend.

Behalve een goede tekenaar is Erik de Graaf ook een goede verteller. Graphic novels over bekende personen willen nog weleens blijven steken in versimpelde biografieën waarin een leven keurig in chronologische volgorde, van geboorte tot dood, wordt samengevat. Het gevolg: een Wikipedia-lemma met plaatjes.

De Graaf durft een duidelijke keuze te maken en beperkt zich in Mondriaan tot de laatste elf levensjaren van de kunstenaar. Mondriaan bracht die, op de vlucht voor de nazi's, die zijn werk entartet vonden, door in Parijs en New York, met een tussenstop in Londen.Hij vond New York geweldig. Vanwege de architectuur ('Wat een gebouwen! Die lijnen, die vlakken!') en zeker ook de muziek ('Er moet meer boogie woogie in m'n schilderijen').

Knap is hoe De Graaf in het verhaal ook Mondriaans kunsthistorische opvattingen weet te verweven. De schilder was ervan overtuigd dat harmonie in de kunst zou leiden tot een maatschappij met evenwichtige verhoudingen. 'Er zal geen oorlog en geweld zijn. Mensen zullen gelukkig zijn', zegt hij al meteen in de proloog van het boek, die zich nog in Nederland afspeelt.

Lijnenspel

Mondriaan is in het boek niet alleen vaak aan het dansen, hij heeft ook regelmatig enorme hoestbuien. De kunstenaar leed aan een ernstige vorm van bronchitis. Het was uiteindelijk een longontsteking waaraan hij in een New Yorks ziekenhuis overleed. Op de tekeningen van dat einde verandert de ziekenhuiskamer langzaam in een typisch Mondriaans lijnenspel. Mooi.

Met Mondriaans dood is het boek nog niet ten einde. Er volgen nog pagina's vol informatie over de schilder en zijn ideeën en er is een uitgebreide literatuurlijst; een overzicht van de jazz waar Mondriaan graag naar luisterde en op danste zou ook leuk geweest zijn.

Al met al is Mondriaan. Een betere wereld een voorbeeldig uitgegeven graphic novel. Hoogtepunt: de uitvouwpagina's met tekeningen van architectuur volgens de opvattingen van De Stijl, de kunststroming waarvan Mondriaan een van de grote gangmakers was.

Erik de Graaf,

Mondriaan. Een betere wereld, Scratch, 328 p., 34,95 euro.

Je kon erop wachten: de verstripping van Piet Mondriaans leven en werken. Een decennium geleden deed stripmaker Robert van Raffe al eens een onvoltooide poging, nu is er alsnog een biografie, getekend door Erik de Graaf: Mondriaan - Een betere wereld. Hierin concentreert De Graaf zich op de periode 1919-1944 en laat hij Mondriaan al op de tweede bladzijde zeggen: 'Ik ben ervan overtuigd dat harmonie in kunst zal leiden tot een maatschappij met evenwichtige verhoudingen. De mensen zullen gelukkiger zijn.'

Grootse ideeën dus, die vragen om radicale schilderijen. Aan radicaliteit ontbrak het Mondriaan niet, aan realiteitszin wel een beetje. Maar de vraag is hier: heeft Erik de Graaf zijn eigen ambities waar kunnen maken?

Mondriaan was de grote man van de Nieuwe beelding, een stroming die universele waarden wilde vertegenwoordigen, wat resulteerde in schilderijen die zijn opgebouwd uit rechte lijnen, vakken en primaire kleuren. 'Ik laat alle poespas weg', zei de kunstenaar. Een stripverhaal bestaat ook uit lijnen en vakken, die worden verlevendigd door de personages en hun lichaamstaal. Tenminste, als je soepel kunt tekenen en de anatomie van je hoofdrolspelers beheerst.

Helaas is dat niet de sterkste kant van De Graaf, waardoor zijn Mondriaan een houterige en stijve indruk maakt. Wel jammer, want tegen het anorganische van diens doeken zouden organische vormen juist mooi afsteken. Ook heeft de tekenaar ervoor gekozen om de brillenglazen van Mondriaan in te vullen met een egale beige tint, zodat we op enkele uitzonderingen na zijn ogen niet zien, wat zijn gezicht weinig expressie geeft.

Maar er valt ook veel moois te beleven. In het dagelijks leven is De Graaf grafisch ontwerper en dat is goed te zien. De typografie van de tussenpagina's is oogstrelend en dat geldt ook voor de uitklapplaten in het boek, die een Mondriaan-straatbeeld tonen dat wordt gedomineerd door de esthetische opvattingen van De Stijl.

Mondriaan is niet de eerste kunstschilder wiens leven is verstript. Rembrandt en Warhol gingen hem voor (door Typex), evenals Monet en Daubigny (door Luc Cromheeke), Van Gogh (door Barbara Stok en Martin Lodewijk) en Jeroen Bosch (door Marcel Ruijters). In de Franse stripreeks Les grands peintres van uitgever Glénat komen maar liefst negentien kunstschilders voorbij. En in Duitsland verschenen twee stripboeken over Caspar David Friedrich, allebei met een variant van Der Wanderer über dem Nebelmeer op het omslag, de wandelaar die dromerig uitkijkt over de wolken.

Aan stereotiepen geen gebrek. Ook De Graaf ontkomt er niet aan: natuurlijk laat hij de dansgekke Mondriaan de charleston doen, zij het niet erg swingend. En dan zijn er nog die beroemde primaire kleuren. Who's Afraid of Red, Yellow and Blue? De Graaf in ieder geval niet. Van de 327 bladzijden die zijn boek telt, het dossier achterin meegerekend, is op maar liefst 116 bladzijden het rood-geel-blauw van Piet te zien.

In een tijd dat copyrights nauwlettend in de gaten worden gehouden, is het afbeelden van die werken geen vanzelfsprekendheid. In Amerika bewaakt de Mondrian Trust de rechten, maar omdat de schilder in 1944 is overleden en reproducties na zeventig jaar mogen worden afgebeeld (behalve in Spanje en de VS), was er op dat front geen probleem. Bovendien, zo meldt de uitgever, 'zijn de werken die Erik heeft getekend strikt genomen geen reproducties. Een reproductie is een gedrukte of digitale versie van een origineel kunstwerk. Erik heeft ze nagetekend in een stripstijl, niet realistisch, dat is iets anders.'

Achterin Mondriaan - Een betere wereld zit een dossier dat in facsimile het complete essay bevat dat Mondriaan in 1941 publiceerde: Toward The True Vision of Reality. Er staan ook diverse atelier- en portretfoto's in, die zijn geselecteerd in samenspraak met het RKD, het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. Er is dus alles aan gedaan om de kampioen van de Nieuwe beelding recht te doen. Nu zijn brillenglazen nog schoonpoetsen.

fictie

Erik de Graaf

Mondriaan - Een betere wereld

Scratch; 320 pagina's; € 34,95.

Deze graphic novel speelt zich af in de periode 1933 tot 1944, het jaar waarin Piet Mondriaan stierf in New York. Hoewel hij zich wel degelijk bewust was van wat er zich in die tijd in de wereld afspeelde bleef Mondriaan geloven dat het mogelijk was om te leven in een harmonieuze, gelukkige wereld en dat kunst daarbij een essentiële rol speelt. Het beeld bestaat dat Mondriaan een tamelijk saaie burgerman en een eenling was. Dit boek geeft een heel ander beeld van hem. Hij hield van het leven en had een uitgebreide internationale vriendenkring. Zij zorgden er ook voor dat hij naar New York kon emigreren. In 'Mondriaan: een betere wereld' geeft Erik de Graaf een beeld van de mens Mondriaan, maar hij concentreert zich vooral op zijn ideeën en hoe hij daar vorm aan gaf in zijn kunst en zijn leefomgeving. Erik de Graaf past die ideeën ook toe op zijn eigen werk. De pagina's waarop hij tekent hoe de schilder aan het werk is zijn vaak net zo strak van compositie als het werk van Mondriaan zelf. Erg mooi. Enige voorkennis bij het lezen van dit boek is een voordeel, maar niet noodzakelijk.